اخبار > ... و این سیاست قَجَری
 


  چاپ        ارسال به دوست

... و این سیاست قَجَری

1.      ما و کام تلخ­ِمان از جنگ­های ایران و روس

اگر جنگ ایران و روسیه - در دوران فتحعلی شاه قاجار- را تلخ­ترین واقعه­ی تاریخی دو قرن اخیر ایران بنامیم، مبالغه نکرده­ایم. شکست­های تحقیرآمیز ما از روسیه، فقط به آنچه از خاک سرزمین ایران در گلستان و ترکمنچای جدا شده است، منحصر نمی­شود. این شکست و نحوه­ی وادادگی رجال سیاسی ایران در آن دوران، زمینه­ساز احساس ضعف هویتی در برابر غربی­ها شد. شاید بتوان گفت آثار فرهنگی جنگ ایران و روس بیش از آثار سیاسی آن بوده است. توجه ایرانیان به غرب و دستاوردهای پس از رنسانس غرب پس از دوران جنگ ایران و روس بیشتر شد. ما در دوران صفویه با غرب تعامل داشتیم، ولی در این تعامل احساس ضعف نمی­کردیم و به لحاظ هویتی کمبودی در خود احساس نمی­کردیم. اما شکست­های ما از روس­ها یکی از دلایلی بود که باب «تجدّدخواهی غربی» را در کشور ما باز کرد. لذا فارغ از آثار سیاسی جنگ ایران و روس، آثار فرهنگی آن تا به امروز کشور ما را متاثّر نموده است. از رهگذر بررسی دلایل این رخداد، عبرت­هائی برای نحوه­ی مواجهات امروز ما با مسائل مشابهی که با آن مواجه هستیم، به دست خواهد آمد.

2.      جهان در بحران؛ مناسبات قدرت­های جهان با یکدیگر در دوران جنگ ایران و روس

جنگ ایران و روسیه را نمی­­توان بدون ملاحظه­ی مناسبات ما بین قدرت­های اروپائی مورد تحلیل قرار داد. سه قدرت اروپائی یعنی فرانسه، انگلیس و روسیه بازیگران اصلی صحنه­ی دنیا بوده­اند. پس از تکوین روح برتری­جوی بشرِ غربیِ پس از رنسانس، استعمار کشورهای دیگر موضوع اصلی مناقشات این سه کشور بوده است. چهار سال قبل از شروع جنگ ایران و روسیه(1800م) ناپلئون در فرانسه به سلطنت رسید. این اتفاق ماحصل انقلاب مشهور فرانسوی­ها در سال 1789 بود. طرح کلّی ناپلئون در سیاست خارجه کنترل قدرت انگلیس بوده است و این موضوع را از طریق دستیابی به هندوستان که مستعمره­ی انگلیس بود در سر می­پروراند. ناپلئون قصد داشت این کار را از طریق افغانستان به انجام رساند و تصور می­کرد روسیه در این مساله با او همکاری نماید. این محاسبه­ی ناپلئون اشتباه از آب درآمد. زیرا الکساندر(تزارِ روس) برخلاف پدرش(پل اول) به انگلیس متمایل بود. پل اول گرایش به فرانسه داشت. الکساندر با کشتن پدرش به قدرت رسید و معادلات به نفع انگلیس رقم خورد. با این حساب بین فرانسه و روسیه درگیری به وجود آمد. از سوی دیگر سیاست خارجه انگلیس به طور کلی کاهش قدرت فرانسه بود. به همین دلیل انگلیس در صدد بود ضمن مهار ناپلئون، اتحاد بین ایران، هند و افغانستان شکل نگیرد. ایران از این حیث که می­توانست دروازه­ی ورود نیروهای فرانسه به افغانستان باشد برای انگلستان دارای اهمیت فراوان بود. روسیه به اندازه­ی فرانسه و انگلستان قدرت نداشت ولی می­توان این کشور را راس سوم مثلث قدرت­های اروپائی در دوران جنگ ایران و روسیه نامید. طرح کلّی سیاست خارجه­ی روس­ها دستیابی به آب­های گرم ایران و فتوحات ارضی بود. از وصیت­های پطر کبیر این بود که«ممالک گرجستان و ولایات قفقاز، شریان ایران است. همین­که نوک تیز روسیه بر ایران خلید، خون ضعیف از رگ و دل ایران فوران می­کند و آن وقت فرمانفرمای ایران نوکر ما می­شود». به همین دلیل الکساندر که با کشتن پدرش به قدرت رسید در صدد اجرائی کردن وصیت پطر کبیر برآمد. با حمله­ی قوای روس به گنجه در سال 1218 جنگ بین ایران و روسیه شروع شد. عباس میرزا پسر 16 ساله­ی فتحعلی­شاه که حاکم آذربایجان بود فرماندهی جبهه­های نبرد ایران را برعهده داشت از دیگر بازیگران جهانی عثمانی(ترکیه فعلی) بود که با روسیه درگیر بود و به همین دلیل در معادلات جهانی نقش مهمی بازی می­کرد.

3.      دولتمردان ایرانی، بازیچه­ی دلّالی قدرت­ها با یکدیگر؛ ماجرای توافق­نامه­های بین­المللی بین ایران و قدرت­ها

به طور خلاصه در عرصه­ی بین­الملل درگیری اصلی بین فرانسه و انگلیس بود و هر یک از این دو کشور در صدد بودند با کنش­گری فعال با روسیه، عثمانی و ایران معادلات جهانی را به نفع خود به پایان برند. در این میان پیمان­نامه­ها و مذاکرات بسیاری بین ایران و این دو قدرت بسته شد، و پس از مدتی با تغییر منافع طرف توافق­کننده (یعنی انگلیس و فرانسه) این مذاکرات به راحتی نادیده گرفته می­شد. در واقع دولتمردان ایرانی که امید بسیاری به این مذاکرات داشتند طی چند مرحله بازیچه­ی دلّالی قدرت­های جهانی قرار گرفتند:

دور اول توافقات ایران و انگلیس و بازی­خوردن ایران از انگلیس:

بروز مشکلاتی در هندوستان، انگلیسی­ها را به سمت مذاکره با ایران کشاند. زمان­شاه با همکاری تیپوسلطان در صدد بود دست استعمار انگلستان را از هند کوتاه نماید. اگر ایران همراهی می­کرد یا اینکه حدّاقل بی­طرف می­بود، تحولات منطقه بر علیه انگلستان رقم می­خورد. انگلیسی­ها در این مقطع سیاست نزدیکی به ایران و ترغیب فتحعلی شاه به حمله به افغانستان را در سر داشتند، تا از این طریق توجه زمان­شاه و تیپوسلطان از هند به افغانستان جلب شود. میرزا ابراهیم خان کلانتر(اعتمادالدوله) صدراعظم فتحعلی شاه همکاری تمام و کمال را با انگلیسی­ها داشت و زمینه سازی این کار را به انجام رساند. او کمک کرد تا دربار ایران به محمود میرزا افغان(شاهزاده­ی افغانی) پناه دهد و سپس او را راهی جنگ با زمان­شاه نمودند که منجر به شکست زمان­شاه گردید. پس از دفع خطر زمان­شاه ابراهیم خان کلانتر پیمان دیگری با انگلیسی­ها منعقد کرد که طی آن مقرر گردید ایران از حمله­ی افاغنه به هند جلوگیری نماید و همچنین مانع ورود سربازان فرانسوی از ایران به هند شود. نماینده­ی انگلیس (سر جان ملکم­) هم تعهد داد اگر از سوی کشوری به ایران حمله شد دولت انگلیس باید به ایران کمک تسلیحاتی می­کرد. پس از روی کار آمدن الکساندر اول(که روابط حسنه­ای با انگلستان داشت) انگلیسی­ها در ازای سیاست­های همگرایانه­اش، ایران را در جنگ ایران و روس تنها گذاشتند! وقتی ایران بر مبنای تعهدات از ان­ها درخواست کمک کرد، در ازای کمک جزایر و بنادر ایران را طلب کردند! که این درخواست غیر موجه مورد پذیرش دربار ایران قرار نگرفت.

مذاکرات ایران و فرانسه و بازی خوردن ایران از فرانسه:

پس از فریب­خوردن ایران از انگلیسی­ها، ایران امید داشت از طریق رقیب انگلستان - یعنی فرانسه- کمک بگیرد. فتحعلی­شاه به ناپلئون نامه­ای نوشت و این درخواست را مطرح کرد(سال سوم جنگ ایران و روسیه). پس از مراوادتی که بعد از این نامه بوجود آمد، پیمان «فین­­کن­اشتاین» بین ایران و فرانسه منعقد شد. ایران موظف شد رابطه را با انگلستان قطع نماید و افغان­ها را علیه هند بشوراند. فرانسه هم ضمانت کرد که در جنگ ایران و روسیه ایران را یاری نماید. این پیمان دو جنبه­ی ضد روسیه و ضد انگلیس داشت، ولی جنبه­ی ضدانگلیس آن می­چربید. ایرانی­ها باز هم از یک قدرت اروپائی فریب خوردند. با به وجود آمدن شرایط بین­المللی خاصّی فرانسوی­ها بر مبنای منافع خود، تعهدات­شان را زیرپا نهادند. این شرایط بین­المللی خاص پس از شکست روسیه از فرانسه به وجود آمد. این شکست منجر به منعقد شدن پیمانی بین روسیه و فرانسه تحت عنوان «تیسلیت» گردید. فرانسه با ایجاد صلح بین عثمانی و روسیه  کاری کرد که توجه ان­ها فقط به جبهه­های نبرد با ایران جلب گردد و رفته رفته با بهانه­های واهی مستشاران نظامی که به ایران فرستاده بود را فراخواند.

دور دوم توافقات ایران و انگلیس؛ امتیازات مبهم و گنگ برای ما و امتیازات دقیق به نفع انگلیسی­ها:

در سال پنجم جنگ ایران و روس و پس از خیانت فرانسه به ایران، انگلستان از فرصت استفاده کرد و با ایرانی­ها مجدداً وارد مذاکره شد. این پیمان به «مجمل» معروف شد. در این پیمان­نامه، تعهدات انگلستان به ایران گنگ و مبهم بود ولی عمده­ی تعهدات ایران به انگلستان دقیق و محکم بسته شده بود. حفظ امنیت هند، اجازه­ی استقرار انگلیسی­ها در جزایر جنوب، ملغی شدن کلیه قراردادها با دول اروپائی و جلوگیری از عبور قوای اروپائی به هندوستان مواردی بود که ایران به انگلستان تعهد داده بود.

دور سوم توافقات ایران و انگلیس و بازی­خوردن مجدد ایران از انگلیس:

در سال هشتم جنگ ایران و روس، توافق­نامه­ی دیگری بین انگلستان و ایران منعقد گردید که به «مفصّل» معروف شد. علاوه بر تعهدات ذکر شده در «مجمل» ایران تعهدات دیگری نیز به انگلیسی­ها داد تا آنچه در توافق قبلی مجمل بسته شده بود این بار به تفصیل برسد! از موارد جالب در تعهدنامه­ی جدید این بود که اگر افغانستان خواست به ایران حمله کند انگلستان بی­طرف باشد ولی اگر خواست به هندوستان ححمله کند ایران با افغانستان درگیر شود! ضمناً ایران متعهد شد که حتی از متشاران کشورهایی که با انگلستان روابط خوبی ندارند استفاده نکند! انگلستان هم قول داد در مسائل داخلی کشور دخالت نکند و در جنگ بین ایران و دول اروپائی اقداماتی را به انجام رساند. این اقدامات شامل تلاش برای برقراری صلح، یا اعزام سپاه به ایران، یا کمک سالانه دویست­هزار تومانی به ایران و همچنین کمک در نبردهای دریایی به ایران بود. انگلستان این بار نیز به مفاد تعهدنامه پایبند نبود و بنا به دلایلی که در ادامه می­آید، طی یک توطئه­ی سازماندهی شده، دقیقاً در شرایطی که سپاهیان عباس­میرزا پس از فتاوای جهاد علما روحیه­ی بالائی داشتند، یک پیمان سرّی بین روسیه و عثمانی-که با یکدیگر درگیر بودند-منعقد نمود. این پیمان موجب شد روس­ها تمام تمرکز خود را به جنگ با ایران معطوف دارند. عثمانی­ها(ترکیه فعلی) در طی اقدامی که خلاف مرام مسلمانی بود حاضر شدند بستر رساندن آذوقه و اسلحه به سپاه روس­ها را فراهم آوردند. این پیمان به «بخارست» معروف شد. انگلیسی­ها با این کار ایران را در جنگ با روسیه تنها گذاشتند.    

4.      دولتمردان ایرانی، وسط پازل انگلیسی؛ بازی­سازی انگلیس برای پایان جنگ ایران و روس

انگلستان که رقابت اصلی­اش با فرانسه بود، به این نتیجه رسیده­ بود که برای کاهش قدرت فرانسه باید روسیه را تقویت کرد و در جنگ با فرانسه آن­ها را یاری نمود. از الزامات این کار، رهانیدن روسیه از جنگ با ایران بود. از این رو یک بازی حساب­شده طراحی کرد و همانگونه که توضیح داده شد ابتدا آن­ها را از جنگ با عثمانی رهانید و سپس با تقویت روس­ها زمینه­ی قبولاندن صلح به مسئولان ایران را فراهم نمود. اگر روسیه توسط عثمانی­ها تجهیز نمی­شد دلیلی برای احساس ضعف دربار از سپاه روس­ها وجود نداشت. از سوی دیگر سپاه عباس­میرزا به واسطه­ی فتاوای علما روحیه­ی بسیار خوبی داشت و این نیز از موانع پیش­روی انگلیسی­ها به شمار می­رفت. برای کارشکنی علیه عباس­میرزا که غیورانه در برابر روس­ها ایستاده بود، طبقه­ای از درباریان فراماسون-همچون میرزا ابولحسن خان ایلچی- با زمینه­سازی­هایی توانستند فتحعلی­شاه را متقاعد به صلح نمایند. یکی از دلایلی که فراماسون­ها به آن استناد می­کردند قطع کمک مالی انگلیسی­ها به ایران بود. قرارداد خفت­بار «گلستان» که طی آن ایالات گرجستان، داغستان، باکو، دربند، شیروان، قراباغ، شکی، گنجه، سوقان و قسمت علیای طالش به روس­ها واگذار گردید، در پی این صلح­ از کشور جدا شد. در جنگ دوم ایران و روسیه که پس از سیزده سال از «گلستان» مجدداً آغاز گردیده بود، باز هم با بازی­سازی انگلستان، قرارداد صلح بین ایران و روسیه منعقد گردید. این بار سیاست انگلستان دیگر کنترل قدرت فرانسه نبود و قصد داشت قدرت روسیه در ایران را کاهش دهد. لذا برای جلوگیری از پیش­روی روس­ها و بازهم به کمک عناصر داخلی زمینه­ی اتعقاد توافق­نامه­ی «ترکمنچای» را فراهم نمود. در ترکمنچای خانات ایروان و نخجوان و تمامی شمال رود ارس نیز به آن­ها واگذار گردید. حق کاپیتولاسیون روس­ها در ایران، محرومیت ایران از حق کشتیرانی در دریای خزر از دیگر بندهای توافق­نامه­ی خفت­بار ترکمنچای بود. 

5.      ضعف دولتمردان ایرانی در بازی­سازی؛ عدم بهره­گیری دولتمردان ایرانی از اختلافات بین قدرت­ها

عدم ملاحظه­ی اختلافات بین قدرت­ها و نقاط ضعف آن­ها و بازی­سازی بر اساس آن نقاط ضعف یکی از کلیدی­ترین نقاط ضعف دربار فتحعلی­شاه بود. اگر فتحعلی­شاه از اضطرار روسیه و انگلیس (در جنگ اول ایران و روسیه) به ترک جنگ با ایران اطلاع می­داشت و می­دانست که آن­ها در صددند تا با رها کردن جنگ با ایران با فرانسه درگیر شوند و از سر عجز در صدد توافق با ایران هستند، اینگونه وارد مذاکرات نمی­شد. ایران می­توانست با آگاهی از اختلافات بین روسیه و انگلیس و فرانسه و بازی­سازی بر اساس آن کنترل مسائل خارجی را به دست گیرد.   

6.      روشنفکران و درباریان فراماسون؛ زمینه­سازان بازی انگلیسی­ها

بی­تردید یکی از بازیگران اصلی شکل­گیری توافق­نامه­های گلستان و ترکمن­چای روشنفکران وابسته­ی انگلیسی بودند. «سرگوراوزلی» که از سوی انگلستان مسئولیت متقاعد کردن فتحعلی­شاه به صلح را در جنگ اول ایران و روس برعهده داشت، توانست خود را به عنوان میانجی ایران و روسیه و «میرزا ابولحسن­خان ایلچی» را به عنوان نماینده­ی ایران در مذاکرات به فتحعلی­شاه تحمیل نماید. افراد ورزیده­تر همچون «میرزا بزرگ قائم مقام» به این ترتیب از تیم مذاکرات صلح حذف شدند. ابولحسن­خان ایلچی را جزو اولین فراماسونرهای ایران می­دانند.  

7.      علما و ترویج ادبیات مقاومت

جریان علما چه علمای نجف و چه علمای ایران- از آن­رو که عاقبت جنگ را از دست رفتن ایران می­دانستند، برخلاف روشنفکران وابسته، خطّ فرهنگ­سازی ادبیات مقاومت را در پیش گرفتند. علما جنگ با روس­ها را واجب و دفاع از آذربایجان و قفقاز را وظیفه­ی شرعی همه­ی اهل ایران دانستند. مرحوم قائم مقام اول کتابی تحت عنوان «رسایل جهادیه» دارند که در آن کلیه­ی حمایت­های مکتوب و فتاوای علما در دعوت مردم به جهاد ذکر گردیده است. علما این جنگ را دارای اثرات دینی و فرهنگی می­دانستند و از این رو در صدد بودند بر صبغه­ی دینی این جنگ تأکید ورزند. در فتوای آقا سید علی اصفهانی اینگونه آمده است:

«... ای دینداران! ای مسلمانان! و ای شیعیان علی­بن ابیطالب(ع)! کجا به غیرت شما می­گنجد که به تسلط کفار روس بر عرض و مال و دین و دولت شما، رایت کفر افراشته، و شهادتین از میان مسلمین برداشته شود؟ زنان مسلمه فراش کفار باشند و ...»

8.      قتل گریبایدوف؛ جوشش غیرت و هویت ایرانی- اسلامی

 با وجود ضعف دربار قاجار و وادادگی در مذاکرات هویت ایرانی-اسلامی مردم کشور در صدد فرصتی برای تلافی عملکرد دربار بود. تکبّر و غرور گریبایدوف-سفیر روسیه در ایران و مسئول پیگیری قرارداد ترکمنچای- در مسیر خود از روسیه به تهران بستری برای بروز روح دینی و ملی مردم بود. یکی از اقدامات متکبرانه­ی او اصرار بر بازگشت زنان مسلمان گرجی -که به ازدواج مردان ایرانی در آمده بودند- به روسیه بود. لذا زنان را در سفارت روسیه محبوس کرد. این کار موجب شد مردم به دستور یکی از علما به نام «میرزامسیح مجتهد» به سفارت روسیه حمله کنند و گریبایدوف را به قتل رسانند. این قیام مردمی پاسخی بر زیاده­طلبی روس­ها و جدا کردن خطّ مردمی از خفت­پذیری­های دولتمردان قاجار بود.

9.      عبرت­های سیاست خارجه­ی  قَجَری

 ماجرای عملکرد دربار قاجار و نحوه­ی سیاست­ورزی آن­ها طی جنگ ایران و روس عبرت­هایی برای همیشه­ در تاریخ کشور برجای گذاشت. سیاست­خارجه­ی قجری متکی بر امید و اتّکا و اعتماد به دولت­های اروپائی بود و شکست چندین مرحله مذاکرات با کلیه­ی این کشورها نشان داد که آن­ها به هییچ وجه به قول خود پایبند نیستند و بر اساس منافع خود به سادگی تعهدات را زیر پا می­گذارند. این سیاست قجری در دفعات دیگری نیز درطول تاریخ معاصر کشور ما به کار گرفته شد و ناکارآمدی­اش مشخص گردید. از دیگر عبرت­ها این بود که آگاهی از ضربه­پذیری قدرت­ها و نقاط ضعف­شان را می­توان برای پیش­برد اهداف به کار گرفت و اگر این­گونه نشود در بدترین شرایطی که قدرت­ها در آن به سر می­برند امتیازات فراوانی به آن­ها داده خواهد شد.

 


حمید ابدی مرزونی


٠٨:٤٢ - چهارشنبه ٧ اسفند ١٣٩٢    /    عدد : ٣٤٨٥٣١    /    تعداد نمایش : ٨٠٩


برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید:
 

خروج




شهدا دست نیافتنی نیستند/ باید سیمت وصل باشد!
نسل ما نسبت به شهدا خیلی احساس دوری می‌کند. و تصور اکثرمان این است که آن‌ها از شکم مادر شهید به دنیا آمده‌اند! هیچ خطا و اشتباهی نکرده‌اند و ما هیچ وقت نمی‌توانیم مثل آن‌ها باشیم.
 ١١:٣٩ - 1393/03/10 - نظرات : ٠متن کامل >>
سایه کوه‌های صهیون بر چمن‌های برزیل
رویکردی که تاکنون در میان تحلیل گران در مورد نحوه نگرش صهیونیست‌ها به جهان و انسان ارائه شده، تقریبا شکلی جهانی به خود گرفته است.
 ١١:٣٣ - 1393/03/10 - نظرات : ٠متن کامل >>
وضعیت آموزش اخلاق جنسی در ایران
منطقه خط قرمز؛ ورود افراد متفرقه اکیدا ممنوع!
علامه طباطبایی در تفسیر آیه 21 سوره روم می فرماید: «پس اينكه فرمود: أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها، معنايش اين است كه براى شما و يا براى اينكه به شما نفع برساند، از جنس خودتان زوج آفريد.
 ١١:٢٦ - 1393/03/10 - نظرات : ٠متن کامل >>
از سید جمال الدین اسد آبادی تا سید علی خامنه ای
تفکر وحدت و اتحاد مسلمانان، قدمتی به طول تاریخ ظهور اسلام دارد. نگرشی که حضرت محمد (ص)، در دوران رسالت خود بر آن همت گمارد و یکپارچگی مسلمانان را به ارمغان آورد.
 ١١:٢٣ - 1393/03/10 - نظرات : ٠متن کامل >>
چماقداران چه کسانی را زدند؟
جریان ابتذال فرهنگی مقابل رهبری!
الهام چرخنده، شهاب حسینی، مریلا زارعی، محسن تنابنده، لعیا زنگنه از جمله افرادی هستند که به کرات مورد حمله کمپین های رسانه ای غرب زده قرار گرفته اند. چه کسانی در پشت پرده این جریان قرار دارند؟
 ١٠:٥١ - 1393/02/28 - نظرات : ٠متن کامل >>